Kiswahili Note 09
日子、饭桌、被动与一致。
Days, the table, the passive, and agreement.
十月中下旬的讲义、板书和练习卷。从星期六开始数的一周和日期的读法;"还没"(-ja-);现在时、过去时否定的板书和一整页练习;被动态和动词后缀;"全部、许多、别的"的类一致;市场和饭桌上的一整套词;学科名。每一节先讲规则,再给讲义和练习卷上的答案。
Handouts, board work and practice sheets from mid to late October: a week counted from Saturday and how dates are read; not yet (-ja-); the present and past negative boards and a page of practice; the passive and its sister suffixes; agreement for all, many and other; the vocabulary of the market and the table; the names of academic subjects. Each section gives the rule first and the worked answers after it.
钟点、hu-、-me-、kuwa na、国籍和东非地理都在 Note 08,这里不再重复,只在用到时链过去。
Time, hu-, -me-, kuwa na, nationality and East African geography are in Note 08 and are linked rather than repeated here.
One
一周的形状。
The shape of a week.
斯瓦希里的一周从星期六开始数。理由在星期五:Ijumaa 来自阿拉伯语的"聚会日",是清真寺集体礼拜的日子,一周以它为轴。它之后的那天是 Juma-mosi,"周一号";再往后是 Juma-pili、Juma-tatu、Juma-nne、Juma-tano——后缀就是数字一到五。只有星期四不合这个模式:Alhamisi 是阿拉伯语的"第五"。
The Swahili week counts from Saturday. The reason is Friday: Ijumaa, from the Arabic for the day of assembly, is the day of congregational prayer and the pivot of the week. The day after it is Juma-mosi, week-one; then Juma-pili, Juma-tatu, Juma-nne, Juma-tano — the suffixes are simply the numbers one to five. Only Thursday breaks the pattern: Alhamisi is Arabic for "the fifth".
| Swahili | 字面 / Literally | 中文 | English |
|---|---|---|---|
| Jumamosi | 周 + 一 week-one | 星期六 | Saturday |
| Jumapili | 周 + 二 week-two | 星期日 | Sunday |
| Jumatatu | 周 + 三 week-three | 星期一 | Monday |
| Jumanne | 周 + 四 week-four | 星期二 | Tuesday |
| Jumatano | 周 + 五 week-five | 星期三 | Wednesday |
| Alhamisi | "第五"(阿拉伯语) "the fifth" | 星期四 | Thursday |
| Ijumaa | "聚会日" day of assembly | 星期五 | Friday |
最容易错的一对:Jumatatu 里有"三",却是星期一;Jumatano 里有"五",却是星期三。把星期六当成一号就不会错。 · The trap: Jumatatu contains "three" and is Monday. Count Saturday as one and it resolves.
相对的日子 Days relative to today
斯瓦希里语往后数得比汉语远:汉语到"大后天"基本就停了,斯语还有一个单独的词指第四天。leo、jana、kesho、kesho kutwa 已在 Note 08 第六节出现,这里补齐两头。
Swahili names one more day ahead than English or Mandarin usually bother to. The middle four are in Note 08 §6; here are both ends.
| Swahili | 中文 | English | 以今天是 Jumatatu 为例 · if today is Monday |
|---|---|---|---|
| juzi | 前天 | the day before yesterday | Juzi ilikuwa Jumamosi. |
| jana | 昨天 | yesterday | Jana ilikuwa Jumapili. |
| leo | 今天 | today | Leo ni Jumatatu. |
| kesho | 明天 | tomorrow | Kesho itakuwa Jumanne. |
| kesho kutwa | 后天 | the day after tomorrow | Kesho kutwa itakuwa Jumatano. |
| mtondo | 大后天 | three days from now | Mtondo itakuwa Alhamisi. |
| mtondogoo | 大大后天 | four days from now | Mtondogoo itakuwa Ijumaa. |
第四列的 ilikuwa / itakuwa 是 Note 08 第九节那个过去、将来的"是";前缀 i- 因为省掉的主语是 siku(N 类)。现在时用不变形的 ni。 · Ilikuwa / itakuwa are the past and future "is" of Note 08 §9, with i- agreeing with the understood siku.
日期与年份 Dates and years
日期的顺序是 星期、日、月、年:Jumatatu, tarehe ishirini na sita, mwezi wa kumi, mwaka elfu mbili na ishirini na sita。日子用 tarehe;月份用序数——第一和第二是特殊词 kwanza、pili,从第三起就直接用基数:mwezi wa tatu、mwezi wa kumi na mbili。英语借词 Januari, Septemba, Oktoba 也通用。
The order is weekday, day, month, year. The day takes tarehe; months are ordinal, with kwanza and pili for first and second and the plain number thereafter. The English month names also work.
| 数字 / Number | Swahili | 数字 / Number | Swahili |
|---|---|---|---|
| 60 | sitini | 100 | mia moja |
| 70 | sabini | 700 | mia saba |
| 80 | themanini | 1,000 | elfu moja |
| 90 | tisini | 2,000 | elfu mbili |
年份从大到小读,最后一段前加 na:1776 是 elfu moja mia saba sabini na sita;2002 是 elfu mbili na mbili;2026 是 elfu mbili na ishirini na sita。
Years are read largest unit first, with na before the final part.
对话:放假和开学 Dialogue: the day school closes and opens
讲义 1.4 里 Samia 和 Chuma 比对两所学校的假期。对话里先后出现了日期、被动态(ilifungwa、itafunguliwa,见第四节)和"还没"(sijakuona,见第二节)。时间线是这样的:
In handout 1.4 Samia and Chuma compare their schools’ holidays. The timeline:
| 学校 / School | 放假 / Closed | 开学 / Reopens | 假期长度 / Length |
|---|---|---|---|
| Chuma | Jumatano, tarehe 5, mwezi wa 12 | Jumapili, tarehe 3, mwezi wa 1 | siku ishirini na tisa · 29 天 |
| Samia | Jumatatu, tarehe 9, mwezi wa 12 | 同一天 · the same day | siku ishirini na tano · 25 天 |
| # | 问 / Question | 答 / Answer |
|---|---|---|
| 1 | Kati ya shule ya Samia na Chuma, shule gani ilifungwa kwanza? | Shule ya Chuma ilifungwa kwanza, siku ya Jumatano tarehe tano mwezi wa kumi na mbili. |
| 2 | Shule ya Samia itafunguliwa tarehe gani? | Itafunguliwa siku ya Jumapili, tarehe tatu mwezi wa kwanza mwaka kesho. |
| 3 | Chuma atafanya nini wakati shule imefungwa? | Chuma atakwenda kuwatembelea babu na bibi kijijini. |
| 4a | Shule ya Samia ilifungwa kwa muda gani? | Ilifungwa kwa siku ishirini na tano, karibu wiki tatu na nusu. |
| 4b | Shule ya Chuma ilifungwa kwa muda gani? | Ilifungwa kwa siku ishirini na tisa, karibu mwezi mmoja. |
| 5 | Wewe hufanya nini wakati wa likizo? | Mimi husafiri / hurudi nyumbani kuwatembelea wazazi wangu. |
第 3 题别跟 Samia 搞混:Samia 要 kuwasaidia wazazi kazi za shambani,帮父母干农活。第 4 题的 kwa muda gani"多久"用 kwa 标持续时间,见 Note 08 第四节。第 5 题问句用习惯式 hufanya,答案也用 hu-(Note 08 第八节)。Mwaka kesho"明年"字面是"明天的年",也常说 mwaka ujao。 · Item 3 is Chuma, not Samia. Kwa muda gani asks for duration. Item 5 is answered in the habitual because it is asked in it. Mwaka kesho, next year, alongside mwaka ujao.
练习卷 #2:A 和 B Practice sheet #2, parts A and B
以今天是 2026 年 10 月 26 日、星期一为例;个人题留空。
Worked as if today were Monday 26 October 2026; personal items are left blank.
| # | 问 / Question | 答 / Answer |
|---|---|---|
| A1 | Leo ni siku gani? | Leo ni Jumatatu. |
| A2 | Kesho itakuwa siku gani? | Kesho itakuwa Jumanne. |
| A3 | Jana ilikuwa siku gani? | Jana ilikuwa Jumapili. |
| A4 | Kesho kutwa itakuwa siku gani? | Kesho kutwa itakuwa Jumatano. |
| A5 | Mtondogoo itakuwa siku gani? | Mtondogoo itakuwa Ijumaa. |
| A6 | Mtondo itakuwa siku gani? | Mtondo itakuwa Alhamisi. |
| A7 | Juzi ilikuwa siku gani? | Juzi ilikuwa Jumamosi. |
| A8 | Nyinyi mnajifunza Kiswahili siku gani? | Sisi tunajifunza Kiswahili siku ya ____ na ____. |
| A9 | Wewe unafua nguo siku gani? | Mimi ninafua nguo siku ya Jumamosi. |
| A10 | Wazazi wako wanakwenda sokoni siku gani? | Wazazi wangu wanakwenda sokoni siku ya ____. |
| A11 | Nani wanaabudu Ijumaa? Wanaabudu wapi? | Waislamu wanaabudu Ijumaa. Wanaabudu msikitini. |
| A12 | Wakristo wanaabudu wapi? Siku gani? | Wakristo wanaabudu kanisani, siku ya Jumapili. |
| A13 | Nani wanaabudu hekaluni? Siku gani? | Wayahudi wanaabudu hekaluni siku ya Jumamosi. |
| B1 | Leo ni tarehe ngapi? | Leo ni tarehe ishirini na sita, mwezi wa kumi, mwaka elfu mbili na ishirini na sita. |
| B2 | Kesho itakuwa tarehe ngapi? | Kesho itakuwa tarehe ishirini na saba, mwezi wa kumi … |
| B3 | Kesho kutwa itakuwa tarehe ngapi? | Kesho kutwa itakuwa tarehe ishirini na nane … |
| B4 | Jana ilikuwa tarehe ngapi? | Jana ilikuwa tarehe ishirini na tano … |
| B5 | Juzi ilikuwa tarehe ngapi? | Juzi ilikuwa tarehe ishirini na nne … |
| B6 | Nyinyi mnajifunza Kiswahili siku ngapi? | Sisi tunajifunza Kiswahili siku ____ kwa wiki. |
| B7 | Wewe ulizaliwa tarehe ngapi? | Nilizaliwa tarehe ____, mwezi wa ____, mwaka ____. |
| B8 | Nchi yako ilipata uhuru tarehe ngapi? | 以美国为例:Marekani ilipata uhuru tarehe nne, mwezi wa saba, mwaka elfu moja mia saba sabini na sita. |
| B9 | Ulikuja chuo kikuu mwaka gani na utamaliza masomo mwaka gani? | Nilikuja chuo kikuu mwaka 2026 (elfu mbili na ishirini na sita) na nitamaliza masomo mwaka ____. |
| B10 | Shule yako ya kwanza inaitwaje? | Shule yangu ya kwanza inaitwa ____. |
A13:犹太会堂通常叫 sinagogi,但课上 hekalu(圣殿、庙宇)配的是 Wayahudi 和 Jumamosi;Wahindu(印度教徒)和 Wabudha(佛教徒)去的也是 hekalu。A11–13 的 nani wanaabudu 问"哪些人",动词用复数。B6 问 siku ngapi(几天),B1 问 tarehe ngapi(几号),同一个 ngapi,一个问数量、一个问序号。B10 的 inaitwaje 用 i-,因为 shule 是 N 类;城市用 u-,见 Note 08 第十六节。 · A13: hekalu is any temple; the class pairing is Jews and Saturday. B6 counts days, B1 names the date. B10 agrees with shule; a city would take u-.
Two
还没:-ja-。
Not yet.
Note 08 第十节讲了完成体 -me-:已经发生、结果还在。它的否定不是给 -me- 加个否定前缀,而是整个换成 -ja-,意思是"还没"。Chuma 一见 Samia 就说 Siku nyingi sijakuona!——"很多天我还没见过你",也就是"好久不见"。
Note 08 §10 introduced the perfect -me-. Its negative is not -me- with a negative prefix but a different marker altogether, -ja-: not yet. Chuma’s Siku nyingi sijakuona! — "many days I have not yet seen you" — is the ordinary "long time no see".
否定前缀 + ja + 词根 + a
前缀是否定那一套(si-、hu-、ha-、hatu-、ham-、hawa-),-me- 换成 -ja-,词尾的 a 不变。 · The negative prefixes, -ja- in place of -me-, final a unchanged.
| 人称 / Person | 已经 / Perfect | 还没 / Not yet | 中文 |
|---|---|---|---|
| mimi | nimesoma | sijasoma | 我还没读 |
| wewe | umesoma | hujasoma | 你还没读 |
| yeye | amesoma | hajasoma | 他还没读 |
| sisi | tumesoma | hatujasoma | 我们还没读 |
| ninyi | mmesoma | hamjasoma | 你们还没读 |
| wao | wamesoma | hawajasoma | 他们还没读 |
bado:答"还没"的那个词 bado
口语里被问"做完了吗",最自然的回答是一个词:Bado,"还没"。要说完整句,bado 常跟 -ja- 连用,放在句首或句尾都行:
Asked whether something is done, the most natural reply is one word: Bado, not yet. In a full sentence it usually travels with -ja-:
A: Umekula? — B: Bado. / Bado sijala.
你吃了吗?——还没。/还没吃。
A: Mmemaliza kazi? — B: Hapana, hatujamaliza bado.
你们作业做完了吗?——没有,还没做完。
A: Mwalimu amefika? — B: Hajafika bado.
老师到了吗?——还没到。
问句用 -me-,否定回答用 -ja-,这个配对跟 Note 08 第二节的 -li- → -ku- 是同一类思路:否定换的是时体标记本身。 · Asked with -me-, denied with -ja-: as with -li- → -ku- in Note 08 §2, the negative replaces the marker itself.
单音节动词 One-syllable verbs
-me- 后面单音节动词带垫片 ku(nimekula、amekuja),到了 -ja- 后面标准语一般去掉:sijala(我还没吃)、hajaja(他还没来)、hatujaenda(我们还没去)。口语里也常听到带 ku 的 sijakula,两种都懂。
After -me- the one-syllable verbs keep ku; after -ja- standard usage drops it — sijala, hajaja — though sijakula is also heard.
sijakuona 里的 ku 是"你" The ku of sijakuona is "you"
-ona(看见)不是单音节动词,所以 sijakuona 里的 ku 不是垫片,而是宾语中缀"你":si-ja-ku-ona,"我-还没-你-见"。同一个 -ku- 在 nimekuona(我见到你了)、nakupenda(我爱你)、kwaheri ya kuonana 以外的 nitakuona kesho(明天见你)里都是"你"。动词里能放宾语,是下一阶段要正式学的东西;先认得这一个就够了。
-ona is not a one-syllable verb, so the ku of sijakuona is no spacer but the object infix you: si-ja-ku-ona, I-not.yet-you-see. The same -ku- is you in nimekuona and nitakuona kesho. Object infixes come later; this one is worth recognising now.
市场对话里有一对现成的对照:Zuri 说 umesahau(你忘了——现在还忘着),Nia 答 nilisahau(我刚才忘了——这会儿已经想起来了)。-me- 和 -li- 的区别见 Note 08 第十节。
The market dialogue sets the two side by side: umesahau, you have forgotten; nilisahau, I forgot — and now remember.
Three
现在和过去的否定。
Present and past negatives.
三个时态的否定规则见 Note 08 第二节,将来时的板书和练习也在那里。这一节收另外两块板:现在时(wakati uliopo,"正在的时间",u-li-o-po 来自 -po"在这里")和过去时(wakati uliopita),再加一整页过去时的练习。
The rules and the future are in Note 08 §2. This section holds the other two boards — the present, wakati uliopo, "the time which is here", and the past, wakati uliopita — and a page of past-tense practice.
板书:现在时否定 The board: the present negative
| 肯定 / Affirmative | 否定 / Negative | 中文 |
|---|---|---|
| Mimi ninatoka Kenya. | Mimi sitoki Kenya. | 我不是从肯尼亚来的。 |
| Wewe unakaa mjini. | Wewe hukai mjini. | 你不住在城里。 |
| Yeye anaandika barua. | Yeye haandiki barua. | 他不写信。 |
| Sisi tunakimbia mchana. | Sisi hatukimbii mchana. | 我们中午不跑步。 |
| Ninyi mnasoma sasa. | Ninyi hamsomi sasa. | 你们现在不读书。 |
| Wao wanaimba asubuhi. | Wao hawaimbi asubuhi. | 他们早上不唱歌。 |
三步:换否定前缀,删 -na-,词尾 a → i。板书上三处值得多看一眼:hatukimbii 的两个 i 都要写(词根 -kimbi- 本身以 i 结尾,再加否定词尾 i);haandiki 的两个 a 也都在(前缀 ha- 加词根 a-ndika);-kaa 只换最后一个 a,成 hukai。 · Three steps: negative prefix, drop -na-, final a → i. Note the double i of hatukimbii, the double a of haandiki, and hukai, where only the last a changes.
板书:单音节动词 The board: one-syllable verbs
板书左边列着 kula, kuja, kunywa, kwenda,旁边写词根 -la, -ja, -nywa, -enda。现在时否定一律去掉 ku,只剩词根:
The board listed kula, kuja, kunywa, kwenda with their roots beside them. In the present negative the ku goes and only the root is left:
| 肯定 / Affirmative | 否定 / Negative | 中文 |
|---|---|---|
| Yeye anakunywa maji kila wakati. | Yeye hanywi maji kila wakati. | 他不总喝水。 |
| Mimi ninakuja darasani kila siku. | Mimi siji darasani kila siku. | 我不是每天来教室。 |
| Wewe unakula mkate asubuhi. | Wewe huli mkate asubuhi. | 你早上不吃面包。 |
| Mimi ninakwenda sokoni sasa. | Mimi siendi sokoni sasa. | 我现在不去市场。 |
Kwenda 的词根是 -enda,所以否定是 si-end-i,不是 *sikwendi。四个时态里 ku 的去留:现在否定去掉,过去否定和 -ku- 合一(sikula),将来照留(sitakula,Note 08 第三节),习惯式去掉(hula,Note 08 第八节)。 · The root of kwenda is -enda. Where the ku goes: dropped in the present negative and the habitual, merged in the past negative, kept in the future.
kula 和 kulala kula and kulala
板书顶上单独写了一个 Kulala 划了线,是为了跟 kula 对比。-lala(睡)是两个音节,不是单音节动词,所以它的 ku 只是不定式前缀,变位时直接掉,没有垫片问题。两组形式长得极像,最容易混的是过去否定:
-lala, to sleep, has two syllables and is not a one-syllable verb, so it has no spacer to worry about. The two sets look alike, and the past negative is where they collide:
| kula 吃 | kulala 睡 | |
|---|---|---|
| 现在否定 · present neg. | sili · huli | silali · hulali |
| 过去否定 · past neg. | sikula(两个 ku 合一) | sikulala(ku 是过去否定标记) |
| 将来 · future | nitakula(垫片) | nitalala(没有垫片) |
Sikula 是"我没吃",sikulala 是"我没睡",只差一个 la。板书上的过去时那一行正是 Mimi nililala sana → Mimi sikulala sana。 · Sikula, I didn’t eat; sikulala, I didn’t sleep — one syllable apart.
板书:过去时否定 The board: the past negative
| 肯定 / Affirmative | 否定 / Negative | 中文 |
|---|---|---|
| Mimi nililala sana. | Mimi sikulala sana. | 我没睡多少。 |
| Wewe ulisoma jana jioni. | Wewe hukusoma jana jioni. | 你昨晚没读书。 |
| Yeye aliimba kanisani juzi. | Yeye hakuimba kanisani juzi. | 他前天没在教堂唱歌。 |
把六个人称排全:
All six persons:
| 人称 / Person | 过去 / Past | 过去否定 / Past negative | 单音节 / One-syllable (-la) |
|---|---|---|---|
| mimi | nilisoma | sikusoma | sikula |
| wewe | ulisoma | hukusoma | hukula |
| yeye | alisoma | hakusoma | hakula |
| sisi | tulisoma | hatukusoma | hatukula |
| ninyi | mlisoma | hamkusoma | hamkula |
| wao | walisoma | hawakusoma | hawakula |
过去否定的词尾不变 -i,只有现在时否定才变。单音节动词那一列:过去否定的 -ku- 和不定式的 ku- 合成一个,所以是 sikula,不是 *sikukula;同理 hakwenda, hawakunywa, hamkuja。宾语中缀照旧留在原位:aliwafundisha → hakuwafundisha。 · Only the present negative changes the final vowel. In the one-syllable column the two ku collapse into one. Object infixes stay put.
讲义:过去时否定十六题 Handout: sixteen past-tense negations
| # | 原句 / Given | 否定 / Negated |
|---|---|---|
| 1 | Shangazi alitengeneza chai ya asubuhi. | Shangazi hakutengeneza chai ya asubuhi. |
| 2 | Sisi tulipenda kuona simba. | Sisi hatukupenda kuona simba. |
| 3 | Wao walisoma vitabu vya Historia. | Wao hawakusoma vitabu vya Historia. |
| 4 | Ninyi mlirudi nyumbani jana usiku. | Ninyi hamkurudi nyumbani jana usiku. |
| 5 | Mwalimu aliwafundisha wanafunzi wengi sana. | Mwalimu hakuwafundisha wanafunzi wengi sana. |
| 6 | Rafiki yangu alikwenda sokoni juzi. | Rafiki yangu hakwenda sokoni juzi. |
| 7 | Sisi tulitembelea mji wa New York mwaka uliopita. | Sisi hatukutembelea mji wa New York mwaka uliopita. |
| 8 | Wao walicheza mpira baada ya darasa. | Wao hawakucheza mpira baada ya darasa. |
| 9 | Wanafunzi waliandika barua kwa mwalimu mkuu. | Wanafunzi hawakuandika barua kwa mwalimu mkuu. |
| 10 | Wakenya wengi walizungumza kuhusu siasa za Marekani. | Wakenya wengi hawakuzungumza kuhusu siasa za Marekani. |
| 11 | Wewe ulitaka kulala baada ya shule. | Wewe hukutaka kulala baada ya shule. |
| 12 | Wanafunzi walipiga kelele badala ya kusoma. | Wanafunzi hawakupiga kelele badala ya kusoma. |
| 13 | Watoto walitembea sokoni. | Watoto hawakutembea sokoni. |
| 14 | Wazee walikunywa maji mengi. | Wazee hawakunywa maji mengi. |
| 15 | Ninyi mlikuja chuo kikuu mwaka jana. | Ninyi hamkuja chuo kikuu mwaka jana. |
| 16 | Mimi nilikula mkate mwezi uliopita. | Mimi sikula mkate mwezi uliopita. |
讲义没有写题目说明,标题 Wakato uliopita 应为 Wakati uliopita(过去时);从和将来时那张板书配套来看,要做的是改成否定。这十六句和 Note 08 将来时那张练习纸是同一组句子换了时态,可以两张对着练。6、14、15、16 是单音节动词;5 有宾语中缀 -wa-。 · The heading should read Wakati uliopita; the task, by its pairing with the future board, is negation. These are the same sixteen sentences as Note 08’s future worksheet, in the past — practise them side by side.
练习卷 #2 D:用否定完整回答 Practice sheet #2, part D: answer in the negative
这一部分同时考两件事:三个时态的否定,加上"说话人换了,指向说话人的东西都要换"——ninyi 问的,sisi 答;wazazi wako 问的,wazazi wangu 答。答案一律以 Hapana, 开头。
Two things at once: negation in all three tenses, and the swap of everything pointing at the speaker. Every answer opens with Hapana.
| # | 问 / Question | 否定回答 / Negative answer |
|---|---|---|
| 1 | Ninyi mlienda Kenya mwezi uliopita? | Hapana, sisi hatukwenda Kenya mwezi uliopita. |
| 2 | Wewe unajifunza Hesabu sasa? | Hapana, mimi sijifunzi Hesabu sasa. |
| 3 | Wazazi wako walipika chakula wikendi? | Hapana, wazazi wangu hawakupika chakula wikendi. |
| 4 | Wewe na rafiki yako mnalala maktabani badala ya kusoma? | Hapana, sisi hatulali maktabani badala ya kusoma. |
| 5 | Wazazi wako walitembelea mji wa New Haven juzi? | Hapana, wazazi wangu hawakutembelea mji wa New Haven juzi. |
| 6 | Watoto wa mwalimu wa Kiswahili wanakaa Columbus, Ohio sasa? | Hapana, watoto wa mwalimu wa Kiswahili hawakai Columbus, Ohio sasa. |
| 7 | Wewe unatoka sokoni sasa? | Hapana, mimi sitoki sokoni sasa. |
| 8 | Ninyi mnakula pizza wikendi? | Hapana, sisi hatuli pizza wikendi. |
| 9 | Wewe ulikuja darasani mwezi wa nane? | Hapana, mimi sikuja darasani mwezi wa nane. |
| 11 | Ninyi mnafahamu Kizulu? | Hapana, sisi hatufahamu Kizulu. |
| 12 | Wazazi wako wanajua kuandika Kijapani? | Hapana, wazazi wangu hawajui kuandika Kijapani. |
| 13 | Wewe na rafiki yako mlijifunza Kichina? | Hapana, sisi hatukujifunza Kichina. |
| 14 | Mwalimu wa Kiswahili anakaa Boston? | Hapana, mwalimu wa Kiswahili hakai Boston. |
| 17 | Binamu yako alimaliza masomo mwaka uliopita? | Hapana, binamu yangu hakumaliza masomo mwaka uliopita. |
| 18 | Wewe na rafiki yako mlikunywa chai kutoka Tanzania? | Hapana, sisi hatukunywa chai kutoka Tanzania. |
卷子上题号跳过了 10、15、16。第 1 题的 mlienda 是口语形,标准形是 mlikwenda。第 11 题 fahamu 是阿拉伯借词,结尾不是 -a,否定时词尾不变;第 6、14 题的 kaa(住)是普通班图动词,-kaa → -kai。第 2 题的 jifunza 带反身中缀 -ji-,否定照样只改词尾:sijifunzi。第 12 题只否定第一个动词,后面的 kuandika 不动(Note 08 第二节)。 · The numbering skips 10, 15 and 16. Fahamu keeps its ending; kaa becomes kai. Only the first verb negates.
Four
被谁。
By whom: the passive.
被动态的构成只有一步:把词尾 -a 换成 -wa。施事者用 na 引出,相当于汉语"被"后面那个人。主语前缀跟着受事走——被关的是学校,所以是 shule 的 i-。
The passive is one step: final -a becomes -wa. The agent is introduced by na, and the subject prefix agrees with whatever undergoes the action.
| 主动 / Active | 被动 / Passive | 例 / Example | 中文 |
|---|---|---|---|
| funga 关 | fungwa | Shule ilifungwa. | 学校放假了(被关了)。 |
| fungua 开 | funguliwa | Shule itafunguliwa lini? | 学校什么时候开学? |
| gawanya 分 | gawanywa | Kenya imegawanywa katika kaunti. | 肯尼亚被划分成若干县。 |
| kula 吃 | liwa | Mbuzi wote waliliwa na simba. | 山羊全被狮子吃了。 |
| ita 叫 | itwa | Ninaitwa ____. | 我叫 ____。 |
| zaa 生 | zaliwa | Nilizaliwa mwaka ____. | 我生于 ____ 年。 |
-gawanywa 一家(-gawa、-gawia、-gawana)见 Note 08 第十六节。 · The -gawa family is in Note 08 §16.
你从第一天起就在用被动态 You have been using it since day one
表的最后两行值得多看一眼。Ninaitwa,"我叫",字面是"我被叫作";Nilizaliwa,"我出生",字面是"我被生下"。英语的 I was born 也是被动。Note 01 的自我介绍和 Midterm Prep A 部分第 1 题,用的都是这一节的语法,只是当时把它们当成整词背了。
Ninaitwa is literally "I am called", and nilizaliwa "I was given birth to". Both have been in use since the first session, learned as whole words before the passive had a name.
元音结尾的词根 Stems ending in a vowel
词根在 -a 前面已经有一个元音时,中间要插一个 l:-ua → -uliwa(fungua → funguliwa),-aa → -aliwa(zaa → zaliwa),-oa → -olewa(toa → tolewa,被拿出)。单音节动词各有一个固定形:kula → liwa,kunywa → nywewa。
When a vowel precedes the final -a, an l is inserted; the one-syllable verbs have fixed forms.
被动也走所有时态 The passive takes every tense
被动只改词尾,前面的时态标记和否定照常:shule ilifungwa(被关了)→ shule haikufungwa(没被关);itafunguliwa(将被打开)→ haitafunguliwa(不会被打开);imegawanywa(已经被分)。N 类的否定前缀是 hai-(单数)、hazi-(复数)。
The passive changes only the ending; tense and negation work as usual. The N-class negative prefixes are hai- and hazi-.
一个词根,四种变形 One root, four forms
板书右边竖着一列:chelewa, chelewesha, cheleweka, cheleweshwa。-wa 只是动词后缀家族里的一个。同一个词根往后挂不同的后缀,意思就一步步转过去:
A column on the right of the board: chelewa, chelewesha, cheleweka, cheleweshwa. The passive -wa is one member of a family of verb extensions; each suffix turns the meaning one step:
| 形式 / Form | 后缀 / Extension | 中文 | English |
|---|---|---|---|
| chelewa | — | 迟到、晚了 | be late |
| chelewesha | 使役 -esha | 使人迟到、耽误 | make late, delay |
| cheleweka | 状态 -eka | 可以被耽误、拖得起 | be delayable |
| cheleweshwa | 使役 + 被动 | 被耽误 | be delayed |
这几个后缀前面零星见过:-isha / -esha 是 fundisha(使人学 = 教)里的使役;-ika / -eka 是 malizika(自己结束)里的状态;-ana 是 onana(互相见)里的相互;-ia / -ea 是 tembelea(去……拜访)里的施用(均见 Note 08)。i 还是 e 看词根元音:词根带 e、o 的用 e(chelewesha),带 a、i、u 的用 i(fundisha)。 · These have turned up one at a time: causative in fundisha, stative in malizika, reciprocal in onana, applicative in tembelea (all Note 08). Stems with e or o take the e-form; a, i, u take the i-form.
Mimi ninapenda kulala. Kulala kulituchelewesha!
我喜欢睡觉。睡觉害我们迟到了!
I love sleeping. Sleeping made us late!
第二句值得拆开:kulala"睡觉"在这里是名词,作主语。不定式本身就是一个名词类(第 15 类),它的主语前缀是 ku-:ku-li-tu-chelewesha,"它-过去-我们-使迟到"。中间的 -tu- 是宾语"我们",跟第二节 sijakuona 里的宾语"你"同一个位置。
In the second sentence kulala is a noun and the subject. The infinitive is a noun class of its own (class 15), with subject prefix ku-: ku-li-tu-chelewesha, it-past-us-make.late. The -tu- is the object us, in the same slot as the you of sijakuona in §2.
板书上 Mbuzi wote aliliwa waliliwa na simba 的那处改动,属于下一节要讲的事。
The correction on the board, aliliwa to waliliwa, belongs to the next section.
Five
全部、许多、别的。
All, many, other.
三个以元音开头的形容词词根:-ote(全部)、-ingi(许多)、-ingine(别的、另一些)。它们跟所有形容词一样要戴名词的类帽子,麻烦在于帽子以元音结尾、词根以元音开头,两个元音碰在一起会合并:a + i → e,a + o → o。所以是 watu wengi,不是 *waingi;wanafunzi wote,不是 *waote。
Three vowel-initial adjective stems: -ote, all; -ingi, many; -ingine, other. They take the class prefix like any adjective, and where the prefix vowel meets the stem vowel the two merge: a + i → e, a + o → o.
| 名词 / Noun | -ote 全部 | -ingi 许多 | -ingine 别的 |
|---|---|---|---|
| watu (wa-) | watu wote | watu wengi | watu wengine |
| miti (mi-) | miti yote | miti mingi | miti mingine |
| maembe (ma-) | maembe yote | maembe mengi | maembe mengine |
| vitabu (vi-) | vitabu vyote | vitabu vingi | vitabu vingine |
| ndizi (N) | ndizi zote | ndizi nyingi | ndizi nyingine |
这些形式在材料里到处都是:miji mingine(别的城市)、kazi nyingi(很多作业)、Wakenya wengi、maji mengi、siku nyingi sijakuona。-ote 那一列有个规律:前缀的辅音保留,元音换成 o——wa → wo、vi → vyo、zi → zo。单数的 mwingine(另一个)见 Note 08 第九节、第十六节。 · They are everywhere once you look. In the -ote column the consonant of the prefix stays and its vowel becomes o. Singular mwingine is in Note 08 §§9 and 16.
-ote:整个,还是全部 -ote: whole, or all
板书上 -ote 分出两条线:whole 和 all。修饰单数时是"整个"——mkate wote,一整块面包;usiku wote,一整夜。修饰复数时是"全部"——mikate yote,所有面包。汉语"都"和"整"分两个字,斯语一个词根随单复数切换。
With a singular noun -ote means "the whole"; with a plural, "all". Mandarin uses two words, 整 and 都, where Swahili uses one stem and lets number decide.
有生命的东西按"人"来一致 Living things agree like people
Mbuzi(山羊)、simba(狮子)形式上是 N 类,但动物跟人一样用 a- / wa- 一致。所以"山羊全被吃了"是 Mbuzi wote waliliwa:wote 和 wa- 都按人来——板书上那处改动就是这个。这跟 Note 08 第三节 rafiki yangu ha- 是同一条规则。同样的道理也让市场对话里写成 familia yako hawajambo、familia ya nani hawali nyama:familia 形式上是 N 类,指的却是一家人,所以常按"他们"来一致。
Animals are formally N-class but take person agreement, hence mbuzi wote waliliwa — the same rule as rafiki yangu in Note 08 §3. The same logic gives familia … hawajambo: the noun is N-class, but it refers to people, and agreement often follows the people.
Six
饭桌与市场。
The table and the market.
怎么做的:名词 + -a + 动词 How it was cooked: noun + -a + verb
板书左边是一套烹饪方法。结构是 食物 + -a + 不定式,字面就是"煮的玉米""烤的鸡"。汉语把做法放在前面(烤玉米),斯语放在后面,中间用 Note 02 第五节那个连接词 -a 连起来,并且照样戴类帽子:mahindi 是 ma- 类,用 ya;nyama 是 N 类单数,用 ya;ndizi 在这里是 N 类复数,用 za。
The board’s left side is a set of cooking methods, built as food + -a + infinitive — "maize of boiling". The connector from Note 02 §5 wears the class hat: ya for mahindi and for singular nyama, za for plural ndizi.
| Swahili | 中文 | English |
|---|---|---|
| mahindi ya kuchemsha | 煮玉米 | boiled maize |
| mahindi ya kuchoma | 烤玉米 | roasted maize |
| nyama ya kuku ya kuchoma | 烤鸡 | grilled chicken |
| nyama ya kuku ya kuchemsha | 煮鸡 | boiled chicken |
| nyama ya kuku ya kukaanga | 炸鸡、煎鸡 | fried chicken |
| ndizi za kupika | 做菜用的香蕉 | cooking bananas (matoke) |
| ndizi za kuchoma | 烤香蕉 | roasted bananas |
| ndizi za kuoka | 烘烤的香蕉 | baked bananas |
| ndizi za kuiva | 熟透了直接吃的香蕉 | ripe, eating bananas |
Ndizi za kupika 和 ndizi za kuiva 在东非是两种不同的东西:前者是青的、淀粉多、要煮,后者是我们平时说的香蕉。Nyama choma(烤肉)是东非最有名的吃法之一,口语里连 ya ku- 都省了。 · In East Africa these are different fruit, not two states of one. Nyama choma, grilled meat, drops the ya ku- altogether.
wakati 和 kama wakati and kama
板书中间的问答:Wakati una njaa unakula nini?——Wakati nina njaa, (mimi) ninakula mkate / mahindi / kuku / mayai / ndizi. Midterm 卷上同一个问题用的是 kama。区别是:wakati 是"当……的时候",讲的是每次都会发生的事;kama 是"如果",讲的是一个假设。在"饿了吃什么"这种习惯性的问题里两个都通,回答的结构完全一样。饿和渴都是"有"出来的:nina njaa、nina kiu,否定 sina njaa(Note 08 第九节)。
Wakati is "when", for what happens each time; kama is "if", for a supposition. In a habitual question either works and the answer has the same shape. Hunger and thirst are things you have.
板书:在做什么,为什么 The board: what, and why
老师拿着一只塑料鸡腿和一个杯子演了两遍同一个问答,正好把 anafanya nini、kwa nini、kwa sababu 和"有"串成一条:
With a plastic drumstick and a cup, the same exchange twice over, chaining anafanya nini, kwa nini, kwa sababu and "have":
| 吃 · eating | 喝 · drinking |
|---|---|
| Musa anafanya nini? Yeye anakula. | Waithera anafanya nini? Yeye anakunywa. |
| Kwa nini Musa anakula? Kwa sababu yeye ana njaa. | Kwa nini yeye anakunywa? Kwa sababu yeye ana kiu. |
| Wakati una njaa unakula nini? Wakati nina njaa, (mimi) ninakula mkate / mahindi / kuku. | Wakati una kiu, wewe unakunywa nini? Wakati nina kiu, (mimi) ninakunywa maji. |
Kwa nini(为什么)字面是"为了什么",回答用 kwa sababu(因为,"为了原因"),两个都带 kwa。Anafanya nini? 问的是此刻在做什么,所以用 -na-;问习惯用 hufanya。括号里的 mimi 可以省,因为 ni- 已经说明了是"我"。 · Kwa nini, literally "for what", is answered with kwa sababu, "for the reason". The bracketed mimi can go, since ni- already says who.
词汇:吃的、喝的、调料 Vocabulary: food, drink, seasoning
讲义的分类照搬。单复数不同的写成"单 / 复"。
Following the handout’s own categories; singular / plural where they differ.
| vyakula vya wanga · 淀粉类 · starches | ||
|---|---|---|
| viazi · viazi vitamu | 土豆 · 红薯 | potatoes · sweet potatoes |
| ugali | 玉米面糊 | stiff maize porridge |
| mchele · wali · pilau | 生米 · 米饭 · 香料饭 | raw rice · cooked rice · spiced rice |
| tambi · pasta | 面条 · 意面 | noodles · pasta |
| matoke | 煮青香蕉 | cooked plantain |
| chapati · mkate | 东非薄饼 · 面包 | flatbread · bread |
| unga wa ngano | 小麦面粉 | wheat flour |
稻 / 米 / 饭三分(mpunga / mchele / wali)见 Midterm Prep 第六节。Viazi vitamu 字面是"甜土豆",vitamu 戴 vi- 帽子跟着 viazi。 · The rice triad is in Midterm Prep §6. Viazi vitamu is "sweet potatoes", the adjective agreeing in vi-.
| nyama na vyakula vya protini · 肉和蛋白质 · meat and protein | ||
|---|---|---|
| nyama ya ng’ombe | 牛肉 | beef |
| nyama ya mbuzi | 山羊肉 | goat |
| nyama ya kuku | 鸡肉 | chicken |
| nyama ya nguruwe (kiti-moto) | 猪肉 | pork |
| nyama ya kondoo | 羊肉(绵羊) | mutton |
| samaki | 鱼 | fish |
| yai / mayai | 鸡蛋 | egg / eggs |
| jibini | 奶酪 | cheese |
| maharagwe · njegere | 豆子 · 豌豆 | beans · green peas |
ng’ombe 里的撇号表示 ng’ 是一个音,像英语 singer 里的 ng,不带后面的 g。Kiti-moto 字面是"热椅子",是东非对猪肉和卖猪肉的小馆的俗称。Maharagwe 也写作 maharage。 · The apostrophe marks the single sound of English "singer". Kiti-moto, "hot seat", is the street name for pork.
| mboga · 蔬菜 · vegetables | ||
|---|---|---|
| mboga | 蔬菜(总称) | vegetables |
| boga | 南瓜 | pumpkin |
| mchicha · spinachi | 本地苋菜 · 菠菜 | local greens · spinach |
| kabeji · sukuma-wiki | 卷心菜 · 羽衣甘蓝 | cabbage · collard greens |
| karoti · biringanyi | 胡萝卜 · 茄子 | carrot · aubergine |
| tango / matango | 黄瓜 | cucumber |
| saladi · kachumbari | 沙拉 · 番茄洋葱沙拉 | salad · tomato-onion relish |
Sukuma-wiki 字面是"推过一周"——便宜耐放,能撑到发薪日。 · Literally "push the week", the green that gets a household to the end of it.
| viungo vya kupikia · 调料 · seasonings | ||
|---|---|---|
| kitunguu / vitunguu | 洋葱 | onion |
| nyanya | 西红柿 | tomato |
| tangawizi · manjano | 姜 · 姜黄 | ginger · turmeric |
| dania · iliki | 香菜 · 小豆蔻 | cilantro · cardamom |
| mdalasini · karafuu | 肉桂 · 丁香 | cinnamon · cloves |
| pilipili · pilipili-kali · pilipili-hoho | 胡椒 · 辣椒 · 甜椒 | pepper · hot pepper · bell pepper |
Nyanya 的另一个意思是"奶奶",见 Note 01 第七节。Karafuu 是桑给巴尔的招牌出口品。Viungo 本义是"关节、部件",用在厨房里就是让菜"连起来"的东西。板书右边还写了 pilipili kich…,照片被截断了,大概是 pilipili kichaa,坦桑尼亚对小米辣一类特辣辣椒的叫法,字面是"疯辣椒"。 · Nyanya is also grandmother. Cloves were Zanzibar’s great export. Viungo means joints or components; in the kitchen, what pulls a dish together.
| matunda · 水果 · fruit | ||
|---|---|---|
| tufaa / matufaa | 苹果 | apple |
| chungwa / machungwa | 橙子 | orange |
| chenza / machenza | 橘子 | tangerine |
| limau / malimau · ndimu | 柠檬 · 青柠 | lemon · lime |
| embe / maembe | 芒果 | mango |
| parachichi / maparachichi | 牛油果 | avocado |
| nanasi / mananasi | 菠萝 | pineapple |
| papai / mapapai | 木瓜 | papaya |
| pesheni / mapesheni | 百香果 | passion fruit |
| fenesi / mafenesi | 菠萝蜜 | jackfruit |
| ndizi | 香蕉 | banana |
几乎所有水果都在第 5/6 类:单数不带前缀,复数加 ma-,跟 jina / majina 同类。Ndizi 是例外,N 类,单复同形。讲义把 tango(黄瓜)列在水果里。 · Nearly every fruit is class 5/6, like jina / majina. Ndizi is N class. The handout files the cucumber under fruit.
| vinywaji · 饮料 · drinks | ||
|---|---|---|
| chai · kahawa | 茶 · 咖啡 | tea · coffee |
| maji · maziwa | 水 · 牛奶 | water · milk |
| juisi · soda | 果汁 · 汽水 | juice · soda |
| bia · mvinyo · pombe | 啤酒 · 葡萄酒 · 酒(总称) | beer · wine · alcohol |
Vinywaji"喝的东西"来自 -nywa(喝),跟 vyakula"吃的东西"来自 -la 是一对:动词加 vi- / vy- 就成了"……的东西"。 · Vinywaji from -nywa, as vyakula from -la: things for drinking, things for eating.
| vitafunwa / vitamutamu · 小吃、甜点 · snacks and sweets | ||
|---|---|---|
| andazi / maandazi | 东非炸面团 | East African doughnut |
| sambusa | 三角炸饺 | samosa |
| vitumbua | 米糕 | rice cakes |
| keki · bisi | 蛋糕 · 爆米花 | cake · popcorn |
讲义写作 andazi/mandazi;标准复数是 maandazi,mandazi 是常见的口语缩写。Vitamutamu"甜甜的东西"是 -tamu(甜)的叠用。 · Mandazi is the common contraction of maandazi. Vitamutamu doubles -tamu, sweet.
对话:去市场 Dialogue: going to the market
Nia 来 Zuri 家门口喊 Hodi hodi!——这是东非进门前的固定招呼,相当于"有人吗",主人回 Karibu!。两家的饮食差异是整段对话的轴:
Hodi! is what you call at someone’s door; Karibu! is the reply. The two households’ diets are the spine of the dialogue:
| Zuri 家 | Nia 家 | |
|---|---|---|
| 肉 · meat | 不吃肉 · hatuli nyama | 牛肉、山羊肉、鱼 · 不吃猪肉 |
| 原因 · why | 只吃蔬菜、水果和蛋 | sisi ni Waislamu · 穆斯林 |
| 果汁 · juice | 百香果、芒果、菠萝 | 牛油果、柠檬、橙子 |
| # | 问 / Question | 答 / Answer |
|---|---|---|
| 1 | Ni familia ya nani hawali nyama? | Ni familia ya Zuri. Wao hawali nyama; wanakula mboga, matunda na mayai tu. |
| 2 | Zuri alitaka kununua vitu gani sokoni? | Alitaka kununua spinachi, nyanya, kabeji, vitunguu, matango, viazi, maharagwe, karoti, pilipili na unga wa ngano. |
| 3 | Familia ya nani hawali nguruwe? Kwa nini? | Familia ya Nia hawali nyama ya nguruwe kwa sababu wao ni Waislamu. |
| 4 | Taja tofauti za familia ya Nia na Zuri. | Familia ya Zuri hawali nyama, lakini familia ya Nia wanakula nyama ya ng’ombe, mbuzi na samaki. Familia ya Nia hawali nyama ya nguruwe. Zuri hutengeneza juisi ya mapesheni, maembe na mananasi, lakini Nia hutengeneza juisi ya maparachichi, malimau na machungwa. |
| 5 | Wewe na familia yako mnapenda nyama gani? Matunda gani? Mboga gani? | Sisi tunapenda nyama ya ____. Tunapenda ____ na ____. Tunapenda mboga kama ____. |
第 4 题 Taja"列出"见 Note 08 第十七节。第 5 题问 wewe na familia yako mnapenda,答 sisi tunapenda。对话里还有 vitu vichache(几样东西,-chache 戴 vi- 帽子)、mara kwa mara(时不时)、tu(只、仅仅,放在名词后)。hatuli 是 -la 的现在时否定,单音节动词丢掉 ku,见 Midterm Prep 第三节。 · Taja is in Note 08 §17. The dialogue also has vitu vichache, a few things; mara kwa mara, now and then; and tu, only, placed after the noun.
Seven
学什么。
What you study.
讲义的问题是 Je, wewe unajifunza nini?——你学什么?-jifunza 和它那一家(fundisha、mwanafunzi、mafunzo)见 Note 08 第十二节。这里只讲学科名本身。
-jifunza and its family are in Note 08 §12. This section is about the names of subjects themselves.
学科名的四种造法 Four ways a subject gets its name
一、-olojia 借词。直接从英语 -ology 借来:Anthropolojia, Bayolojia, Jiolojia, Saikolojia, Sosiolojia。看到 -ology 基本就能猜。
Loans in -olojia, straight from English -ology.
二、u- 抽象名词。第 14 类,跟 Note 08 里的 udaktari、utaifa 同一类:Uchumi(经济学)、Uhandisi(工程)、Uhasibu(会计)、Uuguzi(护理)、Utangazaji(广播)、Uandishi wa habari(新闻,"写新闻这件事")、Usanifu majengo(建筑,"设计房屋")。
Class 14 abstract nouns in u-, the class of udaktari and utaifa in Note 08.
三、X 的科学 / X 的学习。Sayansi ya siasa(政治学)、Sayansi ya kompyuta、Sayansi ya mazingira(环境科学);Masomo ya Kiafrika(非洲研究)、Masomo ya maendeleo(发展研究)、Masomo ya wanawake(妇女研究)。
"Science of X" and "studies of X", joined with the -a connector.
四、本土或阿拉伯词根。Hesabu(数学)、Sheria(法律)、Dini(宗教)、Fasihi(文学)、Isimu(语言学)、Kilimo(农学)、Lishe(营养)、Elimu(教育)。
Bantu or Arabic roots, the oldest layer.
| Swahili | English | Swahili | English |
|---|---|---|---|
| Anthropolojia | Anthropology | Masomo ya Kiafrika | African studies |
| Bayolojia | Biology | Masomo ya maendeleo | Development studies |
| Biashara | Business | Masomo ya wanawake | Women’s studies |
| Dawa / uganga | Medicine | Matibabu ya watoto | Paediatrics |
| Dini | Religion | Mawasiliano | Communications |
| Elimu | Education | Mipango ya mji | Urban planning |
| Elimu ya watu wazima | Adult education | Muziki | Music |
| Elimu-mimea | Botany | Saikolojia | Psychology |
| Elimu-wanyama | Zoology | Sanaa · Sanaa za maonyesho | Arts · Theatre arts |
| Fasihi | Literature | Sayansi ya kompyuta | Computer science |
| Fizikia | Physics | Sayansi ya maktaba | Library science |
| Hesabu | Mathematics | Sayansi ya mazingira | Environmental science |
| Historia | History | Sayansi ya siasa | Political science |
| Isimu | Linguistics | Sheria | Law |
| Jiografia | Geography | Sosiolojia | Sociology |
| Jiolojia | Geology | Uandishi wa habari | Journalism |
| Kemia | Chemistry | Uchumi | Economics |
| Kilimo | Agriculture | Uhandisi | Engineering |
| Lishe | Nutrition | Uhasibu | Accounting |
| Usanifu majengo | Architecture | Utangazaji · Uuguzi | Broadcasting · Nursing |
Masomo ya Kiafrika 里的 Kiafrika 用的是"……的方式、……的"那个 Ki-(Note 08 第十四节),不是语言。Elimu ya watu wazima 是"成年人的教育",wazima 本义是"完整的、健全的"。 · The Ki- of Kiafrika is the manner Ki- of Note 08 §14, not a language. Watu wazima, adults, is literally "whole people".
练习卷 #2 C:用给定的动词回答 Practice sheet #2, part C: answer with the given verb
| # | 问 / Question | 答 / Answer |
|---|---|---|
| 1 | Mama yako anapenda kufanya nini? (cooking) | Mama yangu anapenda kupika. |
| 2 | Rafiki yako anapenda kufanya nini? (running) | Rafiki yangu anapenda kukimbia. |
| 3 | Wewe na rafiki yako mnapenda kufanya nini? (dancing) | Sisi tunapenda kucheza dansi. |
| 4 | Wakenya wanapenda kufanya nini? (swimming) | Wakenya wanapenda kuogelea. |
| 5 | Watu wanafanya nini baada ya kazi? (sleep) | Watu wanalala baada ya kazi. |
| 6 | Ninyi mnafanya nini kabla ya kuja shuleni? (reading) | Sisi tunasoma kabla ya kuja shuleni. |
| 7 | Wanafunzi wanapenda kufanya nini? (writing) | Wanafunzi wanapenda kuandika. |
| 8 | Wewe unapenda kufanya nini baada ya shule? (walking) | Mimi ninapenda kutembea baada ya shule. |
| 9 | Wazazi wanafanya nini kila siku? (working) | Wazazi wanafanya kazi kila siku. |
| 10 | Wanafunzi wanapenda kufanya nini? (learning) | Wanafunzi wanapenda kujifunza. |
Kucheza 本义是"玩":kucheza mpira 踢球,kucheza dansi / ngoma 跳舞。问句里有 kupenda 的,答句就保留 -penda + 不定式;问句是 wanafanya nini 的,直接用动词作答。Kuogelea(游泳)来自 -oga(洗澡)+ 施用 -ea:在水里"洗"。 · Kucheza is "to play"; with dansi it is "to dance". Kuogelea, to swim, is -oga, to bathe, with the applicative.
Eight
词与短语。
Words and phrases.
只收 Note 08 词汇表里没有的。Kumbe, Alaa, Naam, ndugu 和 7 日、12 日两课的动词名词见 Note 08 第十八节。
Only what Note 08’s vocabulary does not already have.
感叹与回应 Exclamations and responses
| Swahili | 中文 | English |
|---|---|---|
| Hodi! — Karibu! | 有人吗?——请进! | Anyone home? — Come in! |
| Aisee! | 哎呀、我说 | I say! / Wow |
| Loo! · Eee! | 天哪! | Goodness! |
| Oo kweli! | 真的啊! | Oh, really! |
| Pole! · Pole sana | 真遗憾、辛苦了 | Sorry (sympathy) |
| Samahani | 对不起 | Sorry (apology) |
| Bila shaka | 当然 | Of course, definitely |
| Haya | 好吧、那么 | OK then |
| Twende! | 走吧! | Let’s go! |
| Bado | 还没 | Not yet |
| mara kwa mara | 时不时 | now and then |
Pole 不是"对不起、是我错了",而是对别人的不顺表示体谅——别人说累了、病了、迟到了,就回 pole;Pili 听 Jengo 说累,回的就是 Pole sana。认错要用 samahani。Bila shaka 字面是"没有怀疑"。Twende 是 -enda 的虚拟式"我们去吧"。 · Pole is sympathy, not apology; for apology use samahani. Bila shaka is "without doubt". Twende is the subjunctive of -enda: let us go.
动词 Verbs
| Swahili | 中文 | English | Swahili | 中文 | English |
|---|---|---|---|---|---|
| sahau | 忘记 | forget | nunua | 买 | buy |
| tengeneza | 做、制作 | make | saidia | 帮助 | help |
| fua (nguo) | 洗(衣服) | wash (clothes) | abudu | 礼拜 | worship |
| kaa | 住;坐 | live; sit | fahamu | 懂 | understand |
| fika | 到达 | arrive | funga / fungua | 关 / 开 | close / open |
| chemsha | 煮 | boil | kaanga | 炸、煎 | fry |
| choma | 烤 | roast, grill | oka | 烘烤 | bake |
| iva | 成熟 | ripen | ogelea | 游泳 | swim |
| zungumza | 谈论 | talk, converse | pata | 得到 | get |
名词 Nouns
| Swahili | 中文 | English | Swahili | 中文 | English |
|---|---|---|---|---|---|
| likizo | 假期 | holiday | shamba | 农田 | farm |
| kijiji / vijiji | 村子 | village | tarehe | 日期、号 | date |
| mwezi / miezi | 月;月亮 | month; moon | mwaka / miaka | 年 | year |
| wiki | 星期、周 | week | uhuru | 独立、自由 | independence |
| msikiti | 清真寺 | mosque | hekalu | 庙宇、圣殿 | temple |
| sinagogi | 犹太会堂 | synagogue | Mwislamu / Waislamu | 穆斯林 | Muslim |
| Mkristo / Wakristo | 基督徒 | Christian | siasa | 政治 | politics |
| mwalimu mkuu | 校长 | head teacher | barua | 信 | letter |
| nguo | 衣服 | clothes | kelele | 噪音 | noise |
| simba | 狮子 | lion | mbuzi | 山羊 | goat |
| njaa · kiu | 饥饿 · 口渴 | hunger · thirst | vitu vichache | 几样东西 | a few things |
Uhuru 在东非政治里分量很重:坦桑尼亚独立运动的口号是 Uhuru na Umoja(自由与团结),内罗毕还有一条 Uhuru 公路。Mwezi 一词两用,"月"和"月亮",跟汉语一样。 · Uhuru carries weight in East African politics: Uhuru na Umoja, freedom and unity, was Tanzania’s independence slogan. Mwezi is both month and moon, as in Mandarin.
Nine
练习。
Drills.
钟点、国籍、hu- 的练习在 Note 08 第十九节。
Drills on time, nationality and hu- are in Note 08 §19.
一 — 推日子 One — count the days
假设 leo ni Alhamisi,说出 juzi、jana、kesho、kesho kutwa、mtondo、mtondogoo 各是星期几,用完整句。
If today is Thursday, name each relative day in a full sentence.
| Juzi ilikuwa Jumanne. | Jana ilikuwa Jumatano. |
| Kesho itakuwa Ijumaa. | Kesho kutwa itakuwa Jumamosi. |
| Mtondo itakuwa Jumapili. | Mtondogoo itakuwa Jumatatu. |
二 — 读日期 Two — read the date
| 1 Jan 2027 | tarehe moja, mwezi wa kwanza, mwaka elfu mbili na ishirini na saba |
| 9 Dec 1961 | tarehe tisa, mwezi wa kumi na mbili, mwaka elfu moja mia tisa sitini na moja |
| 12 Dec 1963 | tarehe kumi na mbili, mwezi wa kumi na mbili, mwaka elfu moja mia tisa sitini na tatu |
后两个日期分别是坦噶尼喀和肯尼亚的独立日(siku ya uhuru)。 · The last two are the independence days of Tanganyika and Kenya.
三 — 不、没有、还没 Three — does not, did not, not yet
每句先说用的是哪个标记,再写否定。
| Ninakunywa maji. | Sinywi maji. | 现在,单音节去 ku |
| Tunakimbia mchana. | Hatukimbii mchana. | 现在,两个 i |
| Nililala sana. | Sikulala sana. | -lala 不是单音节 |
| Nimekula. | Sijala. / Bado sijala. | -me- → -ja- |
| Amefika. | Hajafika bado. | -me- → -ja- |
| Tumemaliza kazi. | Hatujamaliza kazi. | -me- → -ja- |
| Nilikula. | Sikula. | -li- → -ku-,两个 ku 合一 |
| Walikwenda sokoni. | Hawakwenda sokoni. | -li- → -ku- |
| Aliwafundisha. | Hakuwafundisha. | 宾语中缀不动 |
| Nimekuona. | Sijakuona. | ku = 你 |
四 — 改成被动 Four — make it passive
| Simba alikula mbuzi. | Mbuzi aliliwa na simba. |
| Mwalimu alifunga mlango. | Mlango ulifungwa na mwalimu. |
| Watu watafungua shule. | Shule itafunguliwa. |
| Wanamwita Pili. | Anaitwa Pili. |
| Hawakufunga shule. | Shule haikufungwa. |
Mlango(门)是第 3 类,所以前缀是 u-:ulifungwa。最后一句是 N 类单数的否定前缀 hai-。 · Mlango is class 3, hence u-. The last line uses the N-class negative hai-.
五 — 填 -ote / -ingi / -ingine Five — fill in all, many, other
| watoto ___ (all) | watoto wote |
| maembe ___ (many) | maembe mengi |
| vitabu ___ (other) | vitabu vingine |
| ndizi ___ (all) | ndizi zote |
| miji ___ (many) | miji mingi |
| mbuzi ___ (all) | mbuzi wote — 动物按人 |
| mkate ___ (whole) | mkate wote — 单数是"整个" |
六 — 点一份菜 Six — say how it’s cooked
用"食物 + ya / za + 做法"说出:烤玉米、炸鸡、煮鸡蛋、烤香蕉、煮土豆。
| mahindi ya kuchoma | ma- 类 → ya |
| nyama ya kuku ya kukaanga | nyama, N 类单数 → ya |
| mayai ya kuchemsha | ma- 类 → ya |
| ndizi za kuchoma | N 类复数 → za |
| viazi vya kuchemsha | vi- 类 → vya |
七 — 讲一天 Seven — narrate a day
用至少八句话讲昨天:几点起床、吃了什么(说清做法)、几点到学校、上了什么课(用第七节的学科名)、几点回家。至少用到 Note 08 第六节连接词里的四个,并且至少有一句过去时否定、一句 -ja-。
Narrate yesterday in at least eight sentences — waking, eating (say how it was cooked), arriving, classes by their Swahili names, going home — using four connectives from Note 08 §6, one past negative and one -ja- form.
← Note 08 · Midterm Prep · Note 09

